Pensja wypłacona na czas, prawo do odpoczynku i bezpieczne warunki pracy nie zależą od dobrej woli pracodawcy. Gwarantuje je Kodeks pracy. Jednocześnie również Ty jako pracownik masz konkretne obowiązki. Poniżej sprawdzisz, czego możesz wymagać od firmy, czego ona może oczekiwać od Ciebie i jak reagować, gdy zasady są łamane.
Artykuł dotyczy osób zatrudnionych na umowę o pracę. Umowy zlecenia, umowy o dzieło i współpraca B2B podlegają innym zasadom.
Jakie są podstawowe prawa pracownika?
Pracownik ma prawo do wynagrodzenia, wypoczynku, bezpiecznych warunków pracy i równego traktowania. Ochronę godności i zakaz dyskryminacji przewidują m.in. art. 11¹–11³ oraz art. 18³a–18³e Kodeksu pracy.
Od pracodawcy możesz oczekiwać przede wszystkim:
- prawidłowej i terminowej wypłaty wynagrodzenia,
- respektowania czasu pracy, urlopów, przerw i odpoczynku,
- poszanowania godności oraz przeciwdziałania dyskryminacji i mobbingowi,
- stosowania obiektywnych i sprawiedliwych kryteriów oceny pracowników,
- równego traktowania bez względu na m.in. płeć, wiek, niepełnosprawność, religię, narodowość, przekonania polityczne czy przynależność związkową.
Każdy pracownik ma prawo do wynagrodzenia za wykonaną pracę. Nie oznacza to jednak, że wszyscy w firmie muszą zarabiać tyle samo. Wysokość pensji może zależeć od rodzaju pracy, wymaganych kwalifikacji, odpowiedzialności oraz jakości jej wykonywania.
Jakie są obowiązki pracodawcy wobec pracownika?
Podstawowe obowiązki pracodawcy określa art. 94 Kodeksu pracy. Pracodawca powinien zapoznać pracowników z zakresem obowiązków, sposobem wykonywania pracy oraz podstawowymi uprawnieniami, a także odpowiednio zorganizować pracę.
Do jego obowiązków należy m.in.:
- zapoznanie pracownika z zakresem obowiązków, regulaminem pracy oraz zasadami potwierdzania obecności i usprawiedliwiania nieobecności,
- prawidłowe i terminowe wypłacanie wynagrodzenia,
- ułatwianie podnoszenia kwalifikacji zawodowych,
- przeciwdziałanie dyskryminacji i mobbingowi,
- prowadzenie i przechowywanie dokumentacji pracowniczej,
- informowanie o możliwościach zatrudnienia w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy, o możliwościach awansu oraz o wolnych stanowiskach,
- wydanie świadectwa pracy po rozwiązaniu lub wygaśnięciu stosunku pracy, co do zasady w dniu jego ustania (art. 97 Kodeksu pracy).
Kto odpowiada za bezpieczeństwo i higienę pracy?
Za zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy odpowiada pracodawca (art. 207). Nie zmienia tego ani powierzenie zadań służby BHP zewnętrznemu specjaliście, ani obowiązki samych pracowników. Koszty zapewnienia bezpieczeństwa nie mogą obciążać zatrudnionych.
Pracodawca powinien systematycznie szkolić pracowników z BHP, dostarczać środki ochrony indywidualnej oraz informować o zagrożeniach, pierwszej pomocy, ochronie przeciwpożarowej i ewakuacji (art. 207¹ i 209¹). W razie bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia lub życia powinien wstrzymać pracę i polecić pracownikom oddalenie się w bezpieczne miejsce (art. 209²).
Kiedy możesz odmówić wykonywania pracy?
Art. 210 pozwala pracownikowi powstrzymać się od pracy, gdy warunki nie odpowiadają przepisom BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia albo gdy wykonywana praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom. O takiej sytuacji trzeba niezwłocznie zawiadomić przełożonego. Za czas powstrzymania się od pracy zachowujesz prawo do wynagrodzenia.
Uprawnienie to nie dotyczy jednak pracowników, do których obowiązków należy ratowanie życia ludzkiego lub mienia.
Jakie są podstawowe obowiązki pracownika?
Podstawowe obowiązki pracownika zawiera art. 100 Kodeksu pracy. Przełożony może wymagać wykonywania poleceń, jeśli dotyczą one pracy i nie są sprzeczne z prawem ani z umową.
Pracownik powinien:
- przestrzegać czasu pracy ustalonego w zakładzie oraz regulaminu i porządku,
- wykonywać pracę sumiennie i starannie,
- przestrzegać przepisów BHP i ochrony przeciwpożarowej,
- dbać o dobro zakładu pracy i chronić jego mienie,
- zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby wyrządzić pracodawcy szkodę,
- przestrzegać zasad współżycia społecznego.
Art. 211 wymaga ponadto udziału w szkoleniach, poddawania się wymaganym badaniom, używania środków ochrony oraz niezwłocznego zgłaszania zagrożeń.
Co zrobić, gdy pracodawca narusza prawa pracownika?
Przede wszystkim udokumentuj naruszenie. Zachowaj umowę, korespondencję oraz ewidencję czasu pracy. Zależnie od rodzaju problemu sprawę możesz zgłosić wewnątrz firmy, związkom zawodowym lub Państwowej Inspekcji Pracy, a roszczeń dochodzić przed sądem pracy. Znajomość podstaw prawnych pozwala ocenić, czego możesz wymagać od pracodawcy i jakich zasad musisz przestrzegać ze swojej strony.
Najczęściej zadawane pytania
Czy regulamin pracy może ograniczać prawa wynikające z Kodeksu pracy?
Nie. Postanowienia regulaminu pracy nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy (art. 9 § 2).
Czy pracownik zatrudniony na część etatu ma takie same prawa?
Co do zasady tak. Niepełny wymiar czasu pracy nie może uzasadniać mniej korzystnych warunków pracy i płacy, z uwzględnieniem proporcjonalności wynagrodzenia oraz innych świadczeń do wymiaru etatu.
Czy pracodawca musi zapłacić za szkolenie pracownika?
Tak, jeśli obowiązek szkolenia niezbędnego do wykonywania pracy wynika z przepisów, umowy o pracę lub regulacji obowiązujących u pracodawcy albo pracownik odbywa szkolenie na polecenie przełożonego. Takie szkolenie powinno w miarę możliwości odbywać się w godzinach pracy, a czas szkolenia poza normalnymi godzinami wlicza się do czasu pracy.
Szukasz pracy w Bielsku-Białej i okolicach?
Sprawdź nasze aktualne oferty. W każdym ogłoszeniu jasno podajemy stawki, formę zatrudnienia i zasady współpracy. Skontaktuj się z nami, a chętnie odpowiemy na wszystkie Twoje pytania.